Adaletsizlik Ne Demek TDK? Bir Kavramın Derin Yolculuğu
Tanımdan Gerçeğe: Adaletsizliğin Anlam Katmanları
Türk Dil Kurumu’na (TDK) göre adaletsizlik, “adalete aykırı olma durumu” olarak tanımlanır. Bu sade tanım, ilk bakışta oldukça basit görünse de; toplumsal, siyasal ve felsefi boyutlarıyla ele alındığında oldukça derin bir anlam taşır. Çünkü adalet, bir toplumun düzenini kuran, bireylerin haklarını koruyan ve kurumların meşruiyetini belirleyen temel ilkedir. Dolayısıyla adaletsizlik, yalnızca bir kelime değil; sistemin aksadığı, dengelerin bozulduğu bir durumu temsil eder.
Peki, adaletsizlik sadece mahkeme salonlarında mı olur? Yoksa gündelik hayatın içinde, en küçük davranışlarımızda da gizli midir?
Tarihsel Arka Plan: Adaletin Kayıp Kardeşi
Adalet kavramı insanlık tarihi kadar eskidir. Antik Yunan’da Platon, adaleti devletin ve bireyin uyumu olarak görürken; adaletsizliği bu uyumun bozulması şeklinde tanımlamıştır. Ona göre adaletsizlik, insan ruhunun dengesini bozan bir hastalıktır. Aristoteles ise adaleti “herkese hak ettiğini vermek” olarak tanımlamış, adaletsizliği ise “birinin hakkını eksik veya fazla vermek” olarak görmüştür.
İslam düşüncesinde adalet, ilahi düzenin yeryüzündeki yansımasıdır. Kur’an’da “adaletle hükmetmek” emredilir; dolayısıyla adaletsizlik yalnızca insanlara karşı değil, Tanrı’nın düzenine karşı bir ihlaldir. Osmanlı döneminde ise “adalet dairesi” kavramı, devletin meşruiyetinin temeli sayılmıştır. Devlet, adil davranmadığı sürece varlığını sürdüremezdi.
Modern çağla birlikte adaletsizlik artık sadece ahlaki değil, aynı zamanda kurumsal ve yapısal bir sorun haline geldi. Sanayi devrimiyle birlikte işçi sınıfının sömürülmesi, toplumsal eşitsizliklerin artması ve hukuk sistemlerinin güç sahiplerini korur hale gelmesi, adaletsizliğin yeni biçimlerini doğurdu.
Günümüzde Adaletsizlik: Akademik Tartışmalar ve Gerçek Hayat
Günümüz siyaset bilimi ve sosyolojisinde adaletsizlik kavramı, yalnızca hukuki bir problem olarak değil; yapısal eşitsizliklerin sonucu olarak ele alınır. John Rawls’un “Adalet Teorisi” bu konuda en çok referans verilen çalışmalardan biridir. Rawls, adaleti “toplumun en dezavantajlı üyelerine en fazla fayda sağlayacak şekilde düzenlenmesi gereken bir sistem” olarak tanımlar. Buna göre adaletsizlik, fırsatların eşit dağıtılmadığı, kaynakların adil biçimde paylaşılmadığı durumlarda ortaya çıkar.
Öte yandan, Fraser ve Young gibi çağdaş feminist teorisyenler adaletsizliği yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda kültürel ve temsilî bir mesele olarak da görür. Kadınların, etnik azınlıkların veya LGBTQ+ bireylerin görünmez kılınması, adaletsizliğin sembolik bir biçimidir.
Bu bakış açısı, TDK’nin sade tanımını derinleştirir: adaletsizlik, yalnızca “adalete aykırılık” değil, aynı zamanda görülmeyen eşitsizliklerin toplamıdır.
Adaletsizlik ve Kurumlar: Sessizliğin Politikası
Bir ülkede yasalar adil olabilir, ancak onları uygulayan kurumlar adaletsiz davranıyorsa, o toplumda adaletin sesi duyulmaz. Bu nedenle akademisyenler “kurumsal adaletsizlik” kavramını öne çıkarır. Bu durum; hukuk, eğitim, sağlık veya medya gibi alanlarda sistematik ayrımcılıkların normalleşmesiyle kendini gösterir.
Örneğin; bir mahkeme kararında güçlü bir sermaye sahibinin korunması, bir öğrencinin eğitim hakkına erişememesi veya bir kadının şiddet gördüğü halde korunmaması — bunların hepsi adaletsizliğin farklı yüzleridir. Her biri, toplumsal dokunun adalet damarında bir tıkanma yaratır.
Bireysel ve Toplumsal Boyut: Adaletsizliğe Karşı Duruş
Adaletsizlik, yalnızca sistemin değil bireyin de sorumluluğudur. Bir haksızlık karşısında sessiz kalmak, adaletsizliğin yeniden üretilmesine katkı sağlar. Bu nedenle tarih boyunca düşünürler, adaletin yalnızca bir ilke değil, bir eylem biçimi olduğunu vurgulamışlardır.
Bugün adaletsizliğe karşı mücadele, sivil toplumun, basının ve bireylerin ortak çabasıyla sürdürülüyor. Dijital çağ, bu mücadelenin yeni sahnesi haline geldi. Sosyal medyada yükselen sesler, kimi zaman adaletin yeniden sağlanmasında önemli bir rol oynuyor. Ancak unutulmamalıdır ki, adalet bir “trend” değil, toplumun kalıcı temeli olmalıdır.
Sonuç: Adaletsizliğin Gölgesinde Adaleti Aramak
Sonuç olarak, TDK’nin tanımıyla başlayan “adaletsizlik” kavramı; felsefeden siyasete, hukuktan kültüre kadar uzanan çok katmanlı bir olgudur. Her dönemde, her toplumda farklı biçimlerde ortaya çıksa da özü aynıdır: hak etmediğini almak veya hak ettiği halde alamamak.
Bir toplumun gelişmişliği, adaletsizliğe karşı ne kadar ses çıkarabildiğiyle ölçülür. Çünkü sessiz toplumlar adaleti kaybeder; konuşan toplumlar ise onu yeniden inşa eder.
Adaletsizliği tanımak, adaleti savunmanın ilk adımıdır. Ve belki de asıl soru şudur: “Biz, adaletsizliğe karşı gerçekten ne kadar adiliz?”